سهتار یکی از ظریفترین و عمیقترین سازهای موسیقی ایرانی است؛ سازی که صدای آن بیش از آنکه پرحجم باشد، تأملبرانگیز و درونی است. در میان علاقهمندان موسیقی سنتی، سهتار نه فقط یک ساز، بلکه ابزاری برای سلوک، تمرکز و تجربه عرفانی محسوب میشود. آشنایی با تاریخچه سه تار و تحول ساختاری آن، به ویژه ماجرای اضافه شدن سیم چهارم، دریچهای جذاب به فرهنگ و عرفان ایرانی باز میکند.
برخلاف تصور بسیاری از هنرجویان، سه تار همیشه چهار سیم نداشته است. این ساز در آغاز، همانگونه که از نامش پیداست، تنها سه سیم داشته و بعدها دچار تحول شده است. بررسی این تغییر، ما را به یکی از چهرههای اثرگذار تاریخ تصوف و موسیقی ایران میرساند: مشتاق علیشاه.
سهتار از خانواده تنبور
سهتار از خانوادهی سازهای تنبور به شمار میآید؛ خانوادهای که ریشههای آن به قرنها پیش در موسیقی ایران و مناطق غربی فلات ایران بازمیگردد. سازهای این خانواده دارای دستهای بلند، کاسهای گلابیشکل و پردهبندی متحرک هستند که امکان اجرای فواصل ریزپردهای موسیقی ایرانی را فراهم میکند.
در شکل اولیه، سه تار دارای سه سیم (وتر) بود. این سه سیم شامل سیم اول (سفید)، سیم دوم (زرد) و سیم سوم (بم) بودند که هر کدام نقش خاصی در اجرای ملودی و ایجاد طنین ایفا میکردند. صدادهی سه تار به دلیل استفاده از ناخن انگشت اشاره به جای مضراب، بسیار لطیف و شخصی است و همین ویژگی آن را به سازی محبوب در میان اهل تصوف تبدیل کرده است.
اضافه شدن سیم چهارم به سهتار
یکی از مهمترین نقاط عطف در تاریخچه سهتار، اضافه شدن سیم چهارم است. این سیم که امروزه آن را به عنوان بخشی جداییناپذیر از ساختار ساز میشناسیم، در حدود سال ۱۱۷۵ هجری قمری به سه تار افزوده شد.
نکته جالب اینجاست که این سیم در واقع به سیم سوم نزدیک است و معمولاً با آن همزمان نواخته میشود. همین همصدایی باعث ایجاد عمق و غنای بیشتری در صدای ساز شد. این تغییر کوچک از نظر ساختاری، تحولی بزرگ در بیان موسیقایی سهتار ایجاد کرد و دامنه بیانی آن را گستردهتر ساخت.
سیم چهارم به افتخار فردی که آن را به ساز افزود، «سیم مشتاق» نامیده شد؛ نامی که هنوز هم در میان اساتید و نوازندگان سه تار رایج است.
مشتاق علیشاه که بود؟
میرزا محمد تربتی، ملقب به مشتاق علیشاه (وفات ۱۲۰۶ هجری قمری)، از صوفیان و موسیقیدانان اثرگذار دوره خود بود. او از مریدان شاه نعمتالله ولی به شمار میرفت و در شهر کرمان پیروان بسیاری داشت. شخصیت او تلفیقی از عرفان، دانش دینی و هنر موسیقی بود.
مشتاق علیشاه نه تنها در عرصه تصوف جایگاهی ویژه داشت، بلکه در نوازندگی سهتار نیز صاحب سبک محسوب میشد. او با درک عمیق از ظرفیتهای صوتی ساز، تصمیم گرفت سیم چهارمی به آن اضافه کند تا بتواند حالات عرفانی و تأملی را با بیان گستردهتری اجرا کند.
این اقدام او در ابتدا با واکنشهایی روبهرو شد، اما به مرور زمان ارزش هنری آن آشکار شد و ساختار چهار سیمی سهتار به استاندارد رایج تبدیل گردید. امروز کمتر کسی تصور میکند که سه تار روزگاری تنها سه سیم داشته است.
چرا سیم چهارم اهمیت داشت؟
از نظر آکوستیکی، اضافه شدن سیم چهارم باعث تقویت رزونانس و عمق صوتی ساز شد. این سیم معمولاً کوکی نزدیک به سیم بم دارد و هنگام نواخته شدن همزمان، نوعی لرزش همدلانه (Sympathetic Resonance) ایجاد میکند که صدای سهتار را گرمتر و پرطنینتر میکند.
از منظر موسیقایی نیز، این تغییر امکان اجرای جملههای پیچیدهتر، تاکیدهای ریتمیک ظریفتر و همراهی ملودیک قویتری را فراهم ساخت. به همین دلیل، بسیاری از ردیفهای موسیقی ایرانی که امروز اجرا میشوند، بدون وجود سیم مشتاق قابل تصور نیستند.
گنبد مشتاقیه؛ یادگار یک موسیقیدان عارف
آرامگاه مشتاق علیشاه در شهر کرمان قرار دارد و با نام «گنبد مشتاقیه» شناخته میشود. این مکان نه تنها یک بنای تاریخی، بلکه نمادی از پیوند عرفان و موسیقی در فرهنگ ایرانی است. بسیاری از علاقهمندان سه تار هنگام سفر به کرمان، از این آرامگاه بازدید میکنند تا ادای احترامی به فردی داشته باشند که یکی از مهمترین تحولات این ساز را رقم زد.
یادگیری سهتار به شیوه اصولی
شناخت تاریخچه سه تار و آشنایی با نقش مشتاق علیشاه، تنها بخشی از مسیر یادگیری این ساز است. برای آنکه بتوانید ظرافتهای اجرایی، تکنیکهای مضراب ناخنی، ریزها، تکیهها و جملهبندیهای ردیف را به درستی اجرا کنید، نیاز به آموزش اصولی زیر نظر اساتید مجرب دارید.
آموزشگاه موسیقی سپیدار واقع در شمال تهران، برگزارکننده دورههای تخصصی آموزش سه تار به صورت خصوصی و نیمهخصوصی است. در این دورهها هنرجویان علاوه بر تکنیک نوازندگی، با مبانی نظری، تاریخچه ساز و سبکهای مختلف اجرا نیز آشنا میشوند تا بتوانند درک عمیقتری از موسیقی ایرانی پیدا کنند.
سوالات متداول درباره سهتار و سیم مشتاق
۱. چرا نام این ساز سهتار است در حالی که چهار سیم دارد؟
زیرا در زمان پیدایش، این ساز تنها سه سیم داشته و نام آن از همان دوره باقی مانده است.
۲. سیم چهارم سه تار چه نام دارد؟
سیم چهارم «سیم مشتاق» نامیده میشود که به افتخار مشتاق علیشاه به این نام شناخته میشود.
۳. اضافه شدن سیم چهارم چه تأثیری بر صدای سهتار داشت؟
این تغییر باعث افزایش عمق، گرمی و رزونانس صدای ساز شد و دامنه بیانی آن را گسترش داد.
۴. آیا امکان یادگیری سهتار در سنین بزرگسالی وجود دارد؟
بله، سه تار به دلیل ساختار ظریف و تمرکز بر تکنیک فردی، در هر سنی قابل یادگیری است.
جهت رزرو وقت مشاوره برای کلاسهای آموزش سهتار با کارشناسان ما در آموزشگاه سپیدار تماس بگیرید.
در ادمه بخوانید:
آخرین اثر آمادئوس موتزارت: “مس رکوئیم”